Wat is een ijslepel?

Wat is een ijslepel?

In vroeger eeuwen waren de winters soms zo streng en langdurig dat zelfs het zoute water van de Zuiderzee en de Waddenzee bevroor, hetgeen de mogelijkheid bood om zich per arrenslee, prikslee of op de schaats van Friesland naar bijvoorbeeld Enkhuizen aan de overzijde te verplaatsten om meestal dezelfde dag nog naar huis terug te keren. Van deze bijzondere tochten over het ijs bracht men souvenirs mee, dikwijls vervaardigd in zilver, in de vorm van een lepel, een loddereindoosje, een tasbeugel, een tabaksdoos, die altijd gegraveerd werden met een herinneringstekst en de datum.

Zilveren ijslepel gravure

In 1955 maakte Dr. A. Wassenbergh een inventarisatie van de hem toen bekende souvenirs van ijstochten en hij schreef er een artikel over. Daarin wordt duidelijk dat uit het jaar 1674 het oudst bekende ijssouvenir, een lepel uit Enkhuizen, bewaard is gebleven. In 1950 in het artikel ‘Curiosa’ in het vakblad Edelmetaal, wordt door Karel Citroen een lepel uit 1684 vermeld, die een tocht over ijs vanuit Vlieland memoreert. Uiteindelijk blijken er slechts drie lepels bekend te zijn uit het jaar 1684. Voorlopig blijkt uit de inventarisatie dat er in totaal slechts vier ijssouvenirs uit de 17e eeuw bewaard zijn.

In vroeger eeuwen waren de winters soms zo streng en langdurig dat zelfs het zoute water van de Zuiderzee en de Waddenzee bevroor, hetgeen de mogelijkheid bood om zich per arrenslee, prikslee of op de schaats van Friesland naar bijvoorbeeld Enkhuizen aan de overzijde te verplaatsten om meestal dezelfde dag nog naar huis terug te keren. Van deze bijzondere tochten over het ijs bracht men souvenirs mee, dikwijls vervaardigd in zilver, in de vorm van een lepel, een loddereindoosje, een tasbeugel, een tabaksdoos, die altijd gegraveerd werden met een herinneringstekst en de datum.

In 1955 maakte Dr. A. Wassenbergh een inventarisatie van de hem toen bekende souvenirs van ijstochten en hij schreef er een artikel over. Daarin wordt duidelijk dat uit het jaar 1674 het oudst bekende ijssouvenir, een lepel uit Enkhuizen, bewaard is gebleven. In 1950 in het artikel ‘Curiosa’ in het vakblad Edelmetaal, wordt door Karel Citroen een lepel uit 1684 vermeld, die een tocht over ijs vanuit Vlieland memoreert. Uiteindelijk blijken er slechts drie lepels bekend te zijn uit het jaar 1684. Voorlopig blijkt uit de inventarisatie dat er in totaal slechts vier ijssouvenirs uit de 17e eeuw bewaard zijn.

Hessel de Walle vermeldt op zijn blog in 2013 dat er in zijn database 53 teksten van ijssouvenirs voorkomen. Het blijkt dat in 18 eeuw het maar bepaalde jaren mogelijk was het ijs over te steken en voorwerpen mee te nemen als souvenir, te weten in 1709 (1), 1712 (1), 1716 (3), 1740 (13), 1763 (23). In de 19e eeuw waren dit de jaren 1803, 1805, 1818, 1823, 1838 en 1855. Tot op heden komt deze lepel niet in de literatuur voor.

De winter van 1763 was bijzonder streng en zelfs zo dat de kranten erover berichtten. De Rotterdamse Courant uit dit jaar maakt melding van een beker. De Leeuwarder Courant van 29 januari 1763 schrijft dat velen de overtocht per schaats of slee maken vanuit Stavoren en dat zelfs de zilversmeden niet genoeg voorraad hebben en dat men in andere Friese steden zilver moet opkopen, omdat men een herinnering wil hebben aan deze winter in 1763. Uiteindelijk zijn van deze winter verschillende souvenirs bekend, waarvan er 23 bewaard zijn gebleven. Deze lepel komt echter nog niet voor in de literatuur en dat maakt hem tot nummer 24 uit het jaar 1763.


Zilveren Ijslepel deltailZilveren ijslepel detail 2

Afbeelding:

Zilveren ijslepel

Meesterteken een dolfijn, Enkhuizen, 1755

49 gram; 19 cm lang

Vergelijkende literatuur:

-K.A. Citroen, ‘Curiosa’, Edelmetaal 4, april 1950, pp. 75-77.

-Dr. A. Wassenbergh, ‘Souvenirs van ijstochten over de Zuiderzee en uit vroegere tijden’, Het Peperhuis, mededelingen, februari, 1955.